Têbînî li ser Tarîxa Kevneşopiya Destanan di nav Kurdan de 8: Karnamegê Erdeşîrê Pabekan

Ji bo kurdan û edebiyata kurdî, em dikarin bibêjin ku ev berhem ji du aliyan ve giring e. Berî her tiştî, ev berhem, bi qasî ku ez dizanim, yek ji nivîsarên herî kevn e ku tê de peyva “Kurd” hatiye bikaranîn û rasterast behsa kurdan, şahê kurdan û welatê kurdan dike.

***

Yek ji berhemên herî navdar û nasraw ên Serdema Sasaniyan, Karnamegê Erdeşîrê Pabegan e ku wekî Karnameyê Erdeşîrê Babekan (pirtûka kar/kiryarên Erdeşîrê kurê Babek) jî tê nasîn. Nivîskarê vê berhemê ne diyar e û bi îhtîmaleke mezin di dawiya serdema Sasaniyan de, bi zimanê Pehlewiya Sasanî (parsîk) bi pexşankî hatiye nivîsîn. Di eslê xwe de berhemeke tarîxî ye ku bi zimanekî destanî hatiye nivîsîn û xemilîn. Li gorî hin pisporan jî berhem dikare wekî romaneke tarîxî jî bê nirxandin. Mijara giştî ya berhemê jiyan û serpêhatiyên Erdeşîrê kurê Sasan, damezrêner û yekem padişahê împaratoriya Sasaniyan e. 

Hevoka destpêkê ya berhema berdest, wiha ye:“Di Karnameya Erdeşîrê Babekan de wiha hatibû nivîsîn”. Ev hevok bûye sebeb ku gelek lêkolînerên rojavayî û rojhilatî bawer bikin ku berhema berdest, di eslê xwe de guhertoyeke kurtkirî an hêsankirî ya berhema berfirehtir e. Lê digel vê jî, berhema berdest, ji aliyê avahiya nivîsê ve wekî berhemeke kamil e. 

Li gor rîwayeta berhemê:

“Piştî mirina Îskender, li Îranşehrê (welatê Îranê) du sed û çil melîk hebûn. Sipahan, Pars û derdora wê di bin hikmê Erdewanê Salar de bû. Babek cerdewanê sînor û mîrê Parsê yê Erdewanê bû. Erdewan xwe, niştecîhê Îstexrê bû. Kurê Babek nebû. Sasan şivanê Babek bû. Ew ji nesl û esilê şah Dara bû. Babek nizanibû ku şivanê bi navê Sasan di eslê xwe de ji nijada Dara ye. Şevekê Babekî di xewna xwe de dît ku roj ji serê Sasan derket û dinya ronî bû. Şeva din, di xewna xwe de dît Sasan li ser fîlekî spî û xemilandî rûniştiye û hemû welat pesnê wî didin. Şeva sisiyan jî dît Azer Ferenbex, Azer Guşesb û Azer Burzîn Mêhr (sê perestgehên herî pîroz ên agir) ber bi mala Sasan ve ronî dikin. Babekî xewnên xwe ji kahînan re vegotin. Digotin dê yan Sasan yan jî yek ji zarokên wî bibe padişah. Babek gazî Sasan kir û li eslê wî pirsî. Gava ku wî rastî zanî, keça xwe da wî. Ji vê zewacê Erdeşîr çêbû.”

Di berdewamiya rîwayetê de, berhem behsa van serdeman dike: jidayikbûn, zarokatî, xortanî, şerên Erdeşîr yên li dijî Erdewan û kuştina wî, şerên wî yên hember dijminên wî yên din û avakirina împaratoriyeke yekgirtî, jidayikbûn û serpêhatiyên Şapûrê kurê wî, jidayikbûna Ormezd (Hurmuz)ê neviyê wî. Di vegotina bûyer û serpêhatiyên Erdeşîr de bi zelalî tê dîtin ku ji bo pîrozkirina kesayeta Erdeşîr, gelek hêman û sembolên mîtolojîk û epîk hatine bikaranîn.

Lê eger em bên ser giringiya vê berhemê, ji bo kurdan û edebiyata kurdî, em dikarin bibêjin ku ev berhem ji du aliyan ve giring e. Berî her tiştî, ev berhem, bi qasî ku ez dizanim, yek ji nivîsarên herî kevn e ku tê de peyva “Kurd” hatiye bikaranîn û rasterast behsa kurdan, şahê kurdan û welatê kurdan dike. Di destpêka Karnamegê de, gava ku behsa Sasan tê kirin, wiha hatiye nivîsîn: “Sasan her tim bi kerîyê pezan ve bû, di serdema zordestiya Îskender de jiyaneke reviyayî û veşartî dijiya û jiyana xwe bi şivanên kurd re derbas dikir”. Di berdewamiya rîwayetê de gava ku berhem behsa serpêhatiyên Erdeşîr dike, dibêje: “Erdeşîr artêşa Erdewan têk bir û ew kuşt. Paşî, ji herêma Zabolê artêşeke mêrxas kom kir da ku şerê kurdan, Şahê Mah (Med) bike. Di şerê yekem de Erdeşîr têk çû û reviya. Lê paşî wî leşkerekî çar hezar kesî kom kir. Êrîşî wan kir û hezar kes ji kurdan kuştin û yên din jî dîl girtin”. Di beşeke din a berhemê de jî behsa “Yezdan Kurdê Şehrezorî” hatiye kirin ku “ji herêma Şehrezorê, bi leşkerekî mezin ji bo alîkarî û îtaatê Erdeşîr hatibû”. Dîsa di berhemê de behsa hakim an şahê Kirman yê bi navê “Barzan” hatiye kirin.

Helbet analîza naverok an bercestekirina giringiya vê berhemê bi çend rêzan ne mimkin e ne jî armanca vê nivîsê ye. Lê ji xeynî agahiyên li jorê ku ji bo lêkolînên derbarê tarîxa kurdan a beriya Îslamê de giring in, hebûna berhemeke wiha, ku dikare wek destaneke tarîxî bê qebûlkirin, di coxrafiyaya kurdan de, nîşan dide ku ev cureyê edebî (destana tarîxî) di coxrafiyaya navborî de xwedî tarîxeke dûr û dirêj e. Wekheviya şêwaza vegotin û motîf/sembolên ku di berhema navborî de hatine bikaranîn û motîf/sembolên ku di destanên kurdî de tên dîtin, ji tesadufekê wêdetir xuya dikin.

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir