Şikefta Şanederê: Aliyên Sosyolojîk ên Neandertalan û Nîşaneyên Hevgirtina Civakî

Daneyên ku ji Şikefta Şaneder hatine bidestxistin nîşan didin ku Neandertal xwediyê avahiyeke civakî ne û li ser têgînên hevgirtina civakê, lênêrîn û rîtuelê ne. Kapasîteya wan a civaka kolektîf û ramana sembolîk dide xuyakirin ku ev civak ne tenê hebûneke biyolojîk e, di heman demê de civakek e ku wateyên civakî û çandî pêş xistine. Ev rewş derbarê pêvajoyên pêşketina civakî yên dîroka mirovahiyê de, îşaret bi tiştekî girîng dike. Encamên li Şikefta Şanederê nîşan didin ku eslê hevgirtina civakî û pêşkeftina çandî, pir kevintir e ji ya ku dihat hêvîkirin.

***

“Gelên Şanederê yên bêdeng, çîroka kevnar a biratiya mirovahiyê dikin pistepist.”

ARSLAN ÖZDEMİR

Şaneder ango Zewî Çemî Şaneder; Cihekî arkeolojîk e li Çiyayê Bradostê yê Kurdistanê. Şikefta Şanederê wekî cîhekî niştecihbûna Neandertalan tê zanîn ku nêzî 50,000 û 70,000 sal berê ye. Bermayiyên li vir hatine dîtin, bi taybetî derbarê avahîyên civakî, hevgirtina civakî û têgihîştina rîtuelî ya Neandertalan de îşaretên girîng didin.

Vekolînên salên 1950yan ku ji hêla Ralph Solecki ve hatin destpêkirin, bermayiyên heft mezinan û du zarokan di şikeftê de eşkere kirin (Solecki, 1971). Ji bilî peydakirina agahdariya fîzyolojîkî, van vedîtinan derheqê avahiyên civakî û kapasîteyên hevgirtina civakî ya Neandertalan de jî çend nîşane pêşkêş kirin. Bi taybetî, rastiya ferdê bi navê Şaneder 1 tê zanîn, şopên birînên giran lê hebûn, lê dîsa jî gelek salan sax ma, ev yek destnîşan dike ku mekanîzmayeke lênihêrînê heye di nav komê wê de ji bo kesên hewcedarê alîkariyê ne (Trinkaus & Zimmerman, 1982).

Temenê Şaneder 1, nîşan dide ku civakên Neandertal ji bo xelkê xwe, awayên lênihêrînê peyda kirine. Şaneder 1, belkî ji çavê xwe yê çepê kor bû, milê xwe yê rastê winda kiribû û di gelek hestiyên wî de tiştekî anormal hebû. Ev tê wê wateyê ku wî kesî nekarîye bi tena serê xwe bijî; dibe ku ew bi alîkariya endamên din ên civakê sax maye (Trinkaus & Zimmerman, 1982). Hevgirtineke wisa nîşan dide ku civakên nêçîrvan-berhevkar, dibe ku ji ya ku tê pêşbînîkirin zêdetir xwediyê têkiliyên civakî yên tevlihevtir bin û herwiha ew girêdaneke civakî ji bilî zindîbûnê saz dikin (Larsen, 2014).

Hebûna bermayiyên tozkulîlkê di hin goran de, li Şikefta Şanederê, diyar dikin ku dibe ku Neandertalan miriyên xwe bi kulîlkan veşartine (Solecki, 1975). Analîza tozkulîlkê destnîşan dike, kulîlkên ku îhtîmalen di goran de ne xwedî taybetmendiyên dermankirinê ne, ew bi qestî hatine danîn da ku giyanên kesên mirî rêzdar bikin. Merasîma definkirinê hebûna ramana sembolîk û kapasîteya afirandina wateya civakî nîşan dide. Ev vedîtin destnîşan dikin ku Neandertal xwediyê nêrînek cîhanî bûn ku mirin û têkiliyên civakî ciddî digirtin (Leroi-Gourhan, 1984).

Encamên li Şikefta Şanederê nîşan dikin ku di civaka Neandertal de ji bo extiyar an jî nexweşan, dabeşkirina kar heye. Şaneder 1, ji bo demekî dirêj tevî pirsgirêkên xwe yên tenduristiyê jî sax maye, ev yek jî nîşan dide ku dabeşkariyeke peywîr an jî rolên civakî hebûye. (Trinkaus & Zimmerman, 1982). Dabeşkirineke bi vî rengî ya xebatê, nîşan dide ku ji stratejiyên jiyana biyolojîk wêdetir, hesta berpirsiyariyê û kevneşopiya alîkariyê di nava civakê de heye.

Piştgiriya civakî û pratîkên rîtuel ên Neandertalan diyar dikin ku wan avahiyeke civakî û çandî pêş xistiye ku bi stratejiyên zindîbûna biyolojîk ve sînorkirî nînin. Ev yek piştgiriyê dide vê fikrê ku mirovahî xwedî dîrokeke hevpar e. Pêşveçûna hişmendiya civakî, wekî beşeke ji pêvajoya pêşveçûnê ji bo me girîng e ku em fêm bikin ka civakên mirovî çawa dikarin hebûna xwe bi girêdaneka kolektîf biparêzin (Klein, 2009).

Daneyên ku ji Şikefta Şaneder hatine bidestxistin nîşan didin ku Neandertal xwediyê avahiyeke civakî ne û li ser têgînên hevgirtina civakê, lênêrîn û rîtuelê ne. Kapasîteya wan a civaka kolektîf û ramana sembolîk dide xuyakirin ku ev civak ne tenê hebûneke biyolojîk e, di heman demê de civakek e ku wateyên civakî û çandî pêş xistine. Ev rewş derbarê pêvajoyên pêşketina civakî yên dîroka mirovahiyê de, îşaret bi tiştekî girîng dike. Encamên li Şikefta Şanederê nîşan didin ku eslê hevgirtina civakî û pêşkeftina çandî, pir kevintir e ji ya ku dihat hêvîkirin.

Çavkanî

1-Klein, R.G. (2009). Kariyera Mirovan: Originên Biyolojîk û Çandî yên Mirovan. University of Chicago Press.

2-Larsen, C.S. (2014). Originên me: Lêgerîna Antropolojiya Fîzîkî. W.W. Norton û Şirket.

3-Leroi-Gourhan, A. (1984). Kulîlk li Şaneder IV, gorek Neandertal li Iraqê hatin dîtin. Journal of Archaeological Science, 11 (4), 389-400.

4-Soleckî, R.S. (1971). Şaneder: Mirovên Gulê Yekem. Knopf.

5-Soleckî, R.S. (1975). Şaneder IV, gora Kulîlkên Neandertal li Bakurê Iraqê. Zanist, 190(4217), 880-881.

6-Trinkaus, E. and Zimmerman, M.R. (1982). Trawma di nav Şaneder Neanderthalan de. Kovara Amerîkî ya Antropolojiya Fîzîkî, 57 (1), 61-76.

Ji ber krîza aborî ti xebatkarên daîmî yên Botan Timesê nînin. Murat Bayram bi dildarî weşanê didomîne. Heger hûn bixwazin em li ser pêyan bimînin piştgirîya me bikin. Ji bo piştgirîyê bibin abone. Ji 200 hezar xwendevanên me û 5 hezar şopînerên qenala me ya YouTubeyê li ser hev 500 kes bibin abone em dikarin li ser pêyan bimînin.