Meşa Kanî Xulam: Ji ber Lozanê bo Kurdistanê

Çalakvan û rêveberê Tora Zanyarî ya Kurdî ya Amerîkayê (American Kurdish Information Network) Kanî Xulam ji bo 100 salîya Peymana Lozanê ji Washingtonê ber bi Navenda Neteweyên Yekbûyî ya li New Yorkê ve dimeşe. Xulam, vê meşa xwe ya dûr û dirêj wekî ‘Meşa Rûmet û Azadîyê’ bi nav dike.

Sala 2023yan, temanbûna sedsala Peymana Lozanê ye. Peymana Lozanê, 24ê Tîrmeha 1923yan hate îmzekirin û Kurdistan di nav çar dewletan da hate dabeşkirin.

Berîya ku çend roj ji bo 24ê Tîrmehê bimîne, Kanî Xulam li Amerîkayê, ji bo 100 saliya Peymana Lozanê, ji Washtingtonê ber bi avahiya Neteweyên Yekbûyî ya li New Yorkê ve dimeşe. Xulam, ji bo bala cemawera navdewletî, kurdan û cîranên wan bikêşe ser rewşa kurdan ya niha dest bi meşeka sîvîl kiriye. Xulam, dixwaze dengê kurdan bigehîne cîhanê û dostên kurdan zêdetir bibin.

Kanî Xulam, 1ê Tîrmehê dest bi meşê kiriye û ew çendîn roj e li serê rê û dûrêyanên Amerîkayê ye. Xulam, plan dike ku ew 530 kîlometreyan bimeşe û 24ê Tîrmehê, roja temambûna sedsala Peymana Lozanê li ber dergehê Neteweyên Yekbûyî be.

Kanî Xulam derbarê armanca meşa xwe ya li Amerîkayê, paşxaneyên tarîxî yên meşên sîvîl û rê rêbazên alternatîf yên têkoşînê da axivî.

Ev fikra meşa li Amerîkayê çawa peyda bû? Armanca te ya ji vê meşa sîvîl çi ye?

Ez 30 sal in li Washingtonê karê kurdan dikim û 43 sal in li Amerîkayê me. Fikra vê meşê wexta min li ser Afrîkaya Başûr lêkolîn dikirin hat ber çavên min. Sala 1958an Martin Luther King û jina serokê Amerîkayê Eleanor Roosevelt, ku gelek însanan ew nas dikir, wê wextê hatin cem hev û nameyek nivisîn. Nezikî 200 kesên birûmet, kesên binavûdeng ew name îmze kirin. Min jî xwest tiştekî wisa ji bo kurdan jî çêbikim. Lê ez ne kesekî pir meşhûr im. Min nêzikî 15 heb îmze top kirin û paşê min got 100 salîya Peymana Lozanê tê, ez wî wextî di rê da herim heta New Yorkê. Min 1ê Temmûzê dest bi vê meşê kir û ez ê heta 24ê Temmûzê bimeşim û li pêşîya avahîya Neteweyên Yekbûyî, New Yorkê bim. Armanca vê meşê ew e ku ez dixwazim meraq û bala raya giştî bikêşim ser meseleya kurdan û bila nîqaş çêbibin. Dixwazim gelê kurd bê naskirin. Dizwazim dostên kurdan zêde bibin. Dixwazim cihê ku ez lê dimînim, li Amerîkayê, bi amerîkîyan re li ser meseleya kurdan biaxivim.

Te li Washingtonê dest bi meşê kir û tu dixwazî heta New Yorkê bimeşî. Wekî sembolîk maneya van herdu bajaran û vê mesafeyê çi ye?

Washington paytexta Amerîkayê ye û ez li wir dijîm. Îro em hez bikin û hez nekin Amerîka super-dewletek e. Li cihanê nav û dengê wê heye. Navenda Neteweyên Yekbûyî jî li New Yorkê ye. Îcar min got ez cihê ku tirba Abraham Lincoln destpê bikim ku di dîroka Amerîkayê da serokekî pir bi navûdeng e. Amerîkî dibêjin 3 heb însan hene ku em jê pir hezdikin. Yek George Washington, yek Abraham Lincoln yê din jî Martin Luther King e. Ji ber vê yekê min ji wir, ji tirba Abraham Lincoln dest pê kir. Û menaya wê ya sembolîk jî ew ku Neteweyên Yekbûyî jî li New Yorkê ye. Min xwest bila ew jî dest biavêjin vê meseleya kurdan.

Sala 2023yan sala temambûna sedsala Peymana Lozanê ye ku bi peymana Lozanê Kurdistan di nav çar dewletan da hatiye dabeşkirin. Peywendiya Peymana Lozanê û vê meşê çawa peyda bû?

Îsal 100 salîya Peymana Lozanê ye. Bi rastî bi dizî, bi şîdet kurd ji axa xwe bûn. Rast e, îro hinek kurd jî bi şîdet dixwazin axa xwe bixin destê xwe. Lê ez li Amerîkayê me. Bi dîtina min şerê bêşîdet jî gelek giring e. Min jî got ji bo gelê kurd ez ê vê şerê bêşîdet, vê meşê bikim. Di dîrokê da Mahatma Gandi jî çalakiyeka bi vî rengî, meşeka wiha kiribû; wî ji dîn hez dikir. Bawerîya wî bi Xwedê hebû ji bo wî wexta çû ber behrê. Ji bo wî ev meş wekî îbadetekê bû. Bi dîtina min gelê kurd, xortên kurdan, mafên kurda gerek e wekî îbadetekê bibînin. Û ez jî wisa dibînim ji bo wê ez ê herim New Yorkê. Çawa ku misilman diçin Mekkeyê, Xirîstiyan diçin Qudûsê, ez jî dê ji bo gelê xwe biçim New Yorkê.

Bi fikra te, ev meş dê çi guherînê li ser siberoja Kurdistanê bike? Yan jî tu bawer dikî ku bi vê meşa te dê statûya niha ya Kurdistanê bibe rojeva cîhanê?

Tişta ku ez dixwazim li Kurdistanê çêbibe ew e ku xortên kurdan bila bizanin şerê bêşîdet jî alternetîfek e. Xwînrijandin ne tiştekî pir giring e îro. Nexweşî însanan dikuje, mîkrop însanan dikuje, serma însanan dikuje, cahilî însanan dikuje, luzûm nake însan jî wekî van bikevine pêşbazîyê û însanan bikujin. Di bingeha şerê bêşîdet da hezkirin heye. Lazim e kurdên me berî her tiştî ji hevdu hez bikin. Wexta ji hevdu hez bikin dikarin ji tirkan jî hez bikin, ji farisan jî hez bikin, ji ereban jî hez bikin. Lê ev şoreşekê dixwaze, şoreşek di mêjîya şexsan da. Nivîskarekî rûs heye, Mahatma Gandi jî ji wî ra dibêje mielimê min e û navê wî Tolstoy e. Ev dibêje “herkes dixwaze dinyayê biguherîne, lê tu kes naxwaze xwe biguherîne.” Çalakîyên bêşîdet tiştekî esas e. Eger bawerîya te bi vê ekolê, bi vê felsefeyê tê, divê berî her tiştî tu xwe biguherînî. Ez di wê bawerîyê da me. Min jî got madem ez niha vê dibêjim, ez ê bi xwe bikevim rêyan. Min nexwest ez tenê bim, lê ne problem e. 24 roj ne zehmet in. Gorî salek berê min hazirî û tedarîka xwe kiribû. Berê, ez 2 rojan carekê 10 kîlometreyan dimeşîyam. Paşê, her roj 10 kîlomtre diçûm, paşê min kir 20, paşê min kir 30 kîlometre. Ji ber vê yekê aniha baş e meşa min. Niha rojê carna 30 km dimeşim. 

Bi vê meşa xwe ya sîvîl tu dixwazî çi mesajan bo cîhanê ragehînî?

Meriv nizane, aniha çapemenîya Amerîkayê pir xurt e. Kesek dest biavêje vê yekê dê ji bo kurdan pir baş be. Tişta ez dixwazim yan jî dîtina min, wek sin’etekê xwînrijandin heye. Li Rojhilata Navîn îro em bibêjin zimanê kurdî qedexe ye. Ev tiştekî ecêb e. Li Rojhilata Navîn heqîqeteka wekî çîyayên Zagrosê heye, wekî kurdan, wekî Kurdistanê heqîqetek heye û tirk dibêjin em nabînin. 500 sal berê însanan digot dinya dûz û rast e. Çinku nedidîtin ku dinya gilover e. Ez dibêjim em bikaribin heqîqeta kurdan bi tirkan, ereben û farsan nas bikin, em ê xwe ji cihaletîya wan xilas bikin û azad bikin. Ev xebat, ev meş, ne tenê ji bo kurdan e, herwiha ji bo cîranên me ye jî.

Ji ber krîza aborî ti xebatkarên daîmî yên Botan Timesê nînin. Murat Bayram bi dildarî weşanê didomîne. Heger hûn bixwazin em li ser pêyan bimînin piştgirîya me bikin. Ji bo piştgirîyê bibin abone. Ji 200 hezar xwendevanên me û 5 hezar şopînerên qenala me ya YouTubeyê li ser hev 500 kes bibin abone em dikarin li ser pêyan bimînin.