Kurd dê piştî Esed li Sûrîyê ji bo sîstema federal têbikoşin – Reuters

Badran Jia Kurd: “Sîstema federalî, pirrengî û demokratîk a parlamenterî pêwîst e”

Orhan Qereman
10/04/2025

Kurdên Sûrîyê dê di Sûrîya piştî Esed de daxwaza sîstemeka federal bikin ku dê destûra otonomîya herêmî û hêzên ewlehîyê bide, rayedarekê payebilind ê Kurd ji Reutersê re gotiye. Ev jî dubarekirina dîtina navendnebûnê ye ku ji alîyê serokê demkî ve tê redkirin.

Daxwaza rêveberîya federal piştî komkujîya meha borî ya Elewiyan mezintir bûye, di heman demê de komên Kurdan serokê demkî Ahmed el-Şera û koma wî ya îslamî tawanbar kirine ku rêya şaş ji bo Sûrîya nû dîyar dikin û hêzê di destê xwe de dikin yekdest.

Partîyên Kurdên Sûrîyê yên reqîb, di nav de jî faksîyona serdest a bakur-rojhilatê ku ji alîyê Kurdan ve tê birêvebirin, li ser dîtineka sîyasî ya hevpar – di nav de federalîzm jî – li hev kirine, çavkanîyên Kurd dibêjin. Wan hê bi awayekê fermî ew pêşkêş nekiriye.

Têkoşîna ji bo federalîyê

Komên ku ji alîyê Kurdan ve tên birêvebirin di 14 salên şerê navxweyî de bi qasî çarêka axa Sûrîyê xistin bin kontrola xwe. Hêzên Demokratîk ên Sûrîyê (QSD) yên ku ji alîyê Kurdan ve tên birêvebirin û ji alîyê DYAyê ve tên piştgirîkirin, meha borî li gel Şamê li ser tevlihevkirina organên rêveber û hêzên ewlehîyê yên ku ji alîyê Kurdan ve tên birêvebirin bi hikûmeta navendî re peymanek îmze kirine.

Tevî ku li peymanê sadiq in, rayedarên Kurd li hember awayê ku îslamîyên rêveberîyê veguherîna ji rêveberîya Beşar el-Esed dibêjin û dibêjin ku ew tevî sozên tevlîkarîyê rêz li pirrengîya Sûrîyê nagirin.

Badran Jia Kurd, rayedarekê payebilind di îdareya ku ji alîyê Kurdan ve tê birêvebirin de, ji Reutersê re gotiye ku hemû beşên Kurd li ser “dîtineka sîyasî ya hevpar” li hev kirine ku girîngîya “sîstemeka federal, pirreng, demokratîk a parlamenterî” dîyar dike.

Daxuyanîyên wî yên nivîskî di bersivdana pirsên Reutersê de cara yekem e ku rayedarekê ji îdareya ku ji alîyê Kurdan ve tê birêvebirin piştî ku partîyên Kurd meha borî li ser vê mijarê li hev kirine armanca federalîzmê tesdîq dike.

Îdareya ku ji alîyê Kurdan ve tê birêvebirin bi salan e ku di tarîfkirina armancên xwe de ji peyva “federalîzm” dûr dikeve, li şûna wê banga navendnebûnê dike. Kurdên Sûrîyê dibêjin ku armanca wan otonomî di nav Sûrîyê de ye – ne serxwebûn.

Nerazîbûna hikûmeta nû

Şera dijberîya xwe ya li hember sîstemeka federal îlan kiriye, ji The Economistê re di kanûna paşîyê de gotiye ku qebûlkirina gel jê re tune ye û ne di berjewendîyên Sûrîyê de ye.

Kurd, bi piranî Misilmanên Sunî ne, zimanekê ku bi Farisî re têkildar e dipeyivin û bi piranî li herêmeka çîyayî ya ku sinorên Ermenistan, Iraq, Îran, Sûrîye û Tirkîyê diherikîne dijîn. Li Iraqê, parlamento, hikûmet û hêzên ewlehîyê yên wan hene.

Jia Kurd got ku mijareka bingehîn ji bo Sûrîyê “parastina taybetmendîya îdarî, sîyasî û çandî ya her herêmê” ye, ku dê “meclîsên qanûndaner ên herêmî di nav herêmê de, organên rêveber ji bo birêvebirina karûbarên herêmê, û hêzên ewlehîya navxweyî yên girêdayî wan” hewce bike.

Divê ev di çarçoveya destûrî ya Sûrîyê de bê dîyarkirin, wî got.

Tirkîya cîran, hevpeymana Şera, koma sereke ya Kurd a Sûrîyê, Partîya Yekîtîya Demokratîk (PYD), û girêdayîyên wê wek tehdîteka ewlehîyê dibîne ji ber têkilîyên wan bi Partîya Karkerên Kurdistanê (PKK) re, ku, heta agirbesteka ku di demên dawîyê de hatiye îlankirin, li dijî dewleta Tirkîyê têkoşîneka ku bi dehsalan dom kiriye meşandiye.

Komkujîya elewiyan

Civîna meha borî PYD û Encumena Niştimanî ya Kurdî (ENKS), ku komeka reqîb a Kurdên Sûrîyê ye ku bi piştgirîya yek ji partîyên sereke yên Kurdî yên Iraqê, Partîya Demokrat a Kurdistanê (PDK) ya ku ji alîyê malbata Barzanî ve tê birêvebirin, hatiye avakirin, anî cem hev. PDK têkilîyên wê yên baş bi Tirkîyê re hene.

Serokê ENKSê Sileman Oso got ku li bendê ye ku dîtina hevpar a Kurdî di konferansekê de heta dawîya nîsanê bê îlankirin.

Wî got ku bûyerên li Sûrîyê piştî rakirina Esed di kanûna pêşiyê de gelek Sûrî dane bawerkirin ku sîstema federal “çareserîya herî baş” e. Wî êrîşên li ser Elewiyan, berxwedana li dijî rêveberîya navendî di nav hindikahîya Dirzî de, û îlana destûrî ya hikûmeta nû, ku îdareya ku ji alîyê Kurdan ve tê birêvebirin gotiye ku li dijî pirrengîya Sûrîyê ye, anîn zimên.

Bi sedan Elewî di adara borî de li rojavayê Sûrîyê di êrîşên tolhildanê de hatin kuştin ku piştî ku rayedarên ku ji alîyê îslamîyan ve tên birêvebirin gotin ku hêzên wan ên ewlehîyê ji alîyê çekdarên dilsozên Esed ê Elewî ve ketin ber êrîşê, dest pê kirin.

Şera, berîya ku di 2016ê de têkilîyên xwe bi komê re qut bike rêberekê el-Qaîdeyê bû, gotiye ku yên berpirsîyar dê bên cezakirin, di nav de jî hevpeymanên wî heke pêwîst be.

Îlana destûrî desthilateka berfireh da wî, şerîeta îslamî wek çavkanîya sereke ya qanûnan qebûl kir, û Erebî wek zimanê fermî yê Sûrîyê dîyar kir, bêyî ku behsa Kurdî bê kirin.

“Em bawer dikin ku çareserîya herî baş ji bo parastina yekîtîya Sûrîyê sîstemeka federal e, ji ber ku Sûrîye welatekê pirrnetewe, pirolî û pirmezheb e,” Oso got.

“Dema ku em biçin Şamê, em ê bêguman dîtinên xwe û daxwazên xwe pêşkêş bikin.”

Çavkanî:
Reuters, Botan Times