Alî Duran Topuz
Birçîbûna Herêmê: Ji Çîrokekê Heta Rastiyê
Di çîrokeke Qoçgîrîyê de, dayikek û lawikek bi hev re dipeyivin. Zarok bi neçarî dibêje: “Dayê, ez birçî me!” Dayik bersivê dide: “Lawiko, nemir! Bavê te çûye zeviyê, toxim davêje.”
Ev çîrok ne tenê birçîbûna fîzîkî, lê birçîbûna aştî, azadî, aramî û wekheviyê jî sembolîze dike, ku îro bi awayekî kûr li Rojhilata Navîn û Tirkiyeyê tê jiyîn.
Birçîbûna Rojhilata Navîn û Tirkiyeyê Îro
Bi mîlyonan zarok li welat û dewletên Rojhilata Navîn bi rastî birçî ne. Ez ji Tirkiyeyê hatime, û rewşa Tirkiyeyê ji vê yekê ne cuda ye. Ev birçîbûn ne tenê wateya birçîbûna biyolojîk digire, lê gel, kom û civakên Rojhilata Navîn û Tirkiyeyê birçîyê aştî, azadî, aramî û wekheviyê ne.
Şerên kolonyal, neteweyî, olî û navxweyî li her quncikê herêmê berdewam in. Di heman demê de, tekoşînên ji bo parastina kedê, av û nan, azadî, demokrasî, serweriya hiqûqê, adaletê û wekheviya jinan jî kêm nînin. Lê belê, di demek nêzîk de çareseriyeke zelal xuya nake.
Proseya Aştîyê: Gotin û Kirin Hev Nagirin
Di pênc mehên dawî de, proseya aştîyê ya nû, ku bi hêviya aştî û lihevkirinê dest pê kir, berdewam e. Lê gava mirov guh dide karbidestên hikûmetê, ew wekî dayika çîroka Qoçgîrîyê diaxivin: “Lawikino, nemirin, bavê we çûye zeviyê, toxim davêje.”
Ew qala aştî, biratî, demokrasî û serweriya hiqûqê dikin, lê kengî ev tişt bên, çawa bên, ji bo kê bên û ji bo kê neyên, kes nizane. Gotinên wan û kirinên wan hev nagirin.
Di hefteya dawî de, serokê şaredariya Stenbolê Ekrem Îmamoğlu û nêzî sed kes ji Partiya Komara Gel (CHP) hatin girtin. Protestoyên girseyî bi zorê hatin tepisandin, û nêzî çarsed kes jî ji ber beşdarbûna di protestoyan de hatin binçavkirin.
Otokrasî û Kurdofobî li Tirkiyeyê
Rejîma Tirkiyeyê di deh salên dawî de ber bi otokrasiyê ve diçe. Berî deh salan, proseya çareseriya demokratîk û aştîyê ya ji bo pirsgirêka kurd dest pê kiribû. Lê serokkomarê Tirkiyeyê Recep Tayyip Erdoğan di rojekê de ev proses ji holê rakir, û wî dest bi avakirina rejîmeke nû kir.
Çi bû? Çima ev yek qewimî? Şîroveyên cuda hene, lê li gorî min sedemeke sereke heye: Di hilbijartinên Hezîrana 2015’an de, Partiya Demokratîk a Gelan (HDP) bendava hilbijartinê derbas kir û bû koma sêyemîn a herî mezin a parlamentoyê. Kurdan deriyê hevpariya hegemonyayê vekiribûn.
Sîstema Tirkiyeyê, ku li ser bingeha dijberiya kurdan hatiye damezrandin, vê yekê qebûl nekir. Erdoğan, Dewlet Bahçelî û hêzên nijadperest ên burokratiyê gotin: “Ger parlamento êdî nikare pêşiya meşa azadiya kurdan bigire, em ê parlamentoyê an ji holê rakin an bêqîmet bikin.” Wan ev yek kir. Bloka desthilatdar, ku ji îslamîst û nijadperestên tirk û burokratên jakoben pêk tê, bi kurdofobiyê yekgirtî ye.
Dîroka Kurdofobiyê
Ev kurdofobî ji damezrandina Komara Tirkiyeyê dest pê dike û heta îro didome. Dema komar hate avakirin, li Rojhilata Navîn sîstemeke navneteweyî ya antî-kurd jî hate damezrandin. Kurd di bin siya çar dewletan de hatin windakirin.
Rêveberên Tirkiyeyê ji wê rojê heta îro bi du qanûn û du awayên rêveberiyê hukum kirin: Ji bo kurdan siyaseta kolonyalîst û hiqûqa awarte an îstîsnaî. Di deh salên dawî de tiştekî nû derket holê: Hiqûqa awarte êdî ne tenê ji bo kurdan, lê ji bo her kesî tê bikaranîn.
Niha her kes wekî kurdan tê dîtin. Şaredarî bi siyaseta qeyûman ji CHP’ê tên standin, siyasetmedarên CHP’ê bêyî delîl tên girtin, mafên dengdan û hilbijartinê ji her kesî re nemaye. Hiqûq bûye antî-hiqûq, dadger bûne cellad, sendîka têk çûne, medya di bin kontrola desthilatê de ye, û akademî ji dibistana seretayî wêdetir e.
Kurd wek Aktorên Sereke
Lê siyaseta dewletê nikare kurdan ji qada siyasî dûr bixe. Di deh salên dawî de, partiyên kurd wek koma sêyemîn a herî mezin dikevin parlamentoyê. Her wiha, kurd bi kê re ittifaqê çêbikin, ew nêzî desthilatê dibin. Di hilbijartina dawî ya serokkomariyê de, Erdoğan bi zehmetî serket. Di hilbijartinên herêmî de, ittifaqa hukûmetê têk çû û hema hema hemû şaredariyên mezin winda kirin.
Li Rojhilata Navîn jî, kurd aktorên girîng in. Li Sûriyeyê, kurdên Rojava aktorên herî bi bandor in, û hêza wan ne ji ya HTŞ’ê kêmtir e. Niha Sûriyeyeke nû tê çêkirin, û kurd yek ji hêzên sereke ne. Li Îranê, kurd li dijî rejîmê hêzeke mezin in. Bi kurtasî, peymana navneteweyî ya antî-kurd, ku sed sal berê hate damezrandin, êdî xira bûye.
Du Rê li ber Tirkiyeyê
Niha li ber rêveberên Tirkiyeyê du rê hene:
- Aştî bi kurdan re: Ger Tirkiye bi kurdan re li hev bike, ew dikare li Sûriyeyê îro û li Îranê sibe mafên xwe biparêze. Ev rê dê aştî û aramiyê bîne.
- Siyaseta antî-kurd: Hin hêz dixwazin siyaseta kevnar bidomînin û bi hêzên emperyalîst, wekî Trump û Îsraîlê, peymanên nû çêbikin. Ew dibêjin: “Em ê ewlekariya Îsraîlê biparêzin, lê di berdêlê de destûrê bidin me ku em siyaseta antî-kurd bidomînin.” Bi vî awayî, ew dixwazin Tirkiyeyê wekî dewleteke emperyal ji nû ve ava bikin.
Sûriye: Aştî an Şer?
Li Sûriyeyê, peymana di navbera Mazlum Abdî û Golanî de, ku mafên kurdan û gelên din nas dikir, ji bo Sûriyeyeke yekgirtî û demokratîk destpêkek baş bû. Lê piştî sê rojan, HTŞ’ê qanûneke esasî qebûl kir, ku 40% nifûsa Sûriyeyê ji siyasetê qewitîne. Ev qanûn qanûneke înkar û apartheidê ye.
Komkujiyên li dijî Elewiyan jî rê li ber Sûriyeyeke yekgirtî digirin. Tenê rêveberiya Rojava li hember van neheqiyan dengê xwe bilind dike.
Qoçgîrî û Tecrîda Ocalan
Di sala 1920’an de, hikûmeta Enqereyê qanûneke esasî amade kiribû, ku hebûn û mafên kurdan û gelên din nas dikir. Dixwastin ku Kurd li cem wan bin. Di wê qanûnê de otonomî hebû. Beg û zanayên Qoçgîrîyê xwestin vê otonomiyê bi kar bînin, lê bersiva Enqereyê ne bi siyasetê, lê bi çekan bû. Artêşa Sakallî Nurettin Paşa û çeteyên Topal Osman “biratiya hezar salan” kuştin.
Îro, piştî sed salan, Dewlet Bahçelî dîsa dixwaze kurd li cem Tirkiyeyê bin, lê hêzên şer dixwazin sîstema antî-kurd bidomîne. Dibe ku Bahçelî û van hêzan di nav xwe de rol parve kiribin, lê em vê yekê bi zelalî nizanin.
Lê tiştê em dizanin ev e: Kurd êdî ne kurdên sed sal berê ne. Ew him li herêmê him jî li cîhanê dikarin mekanîzmayên siyasî û dîplomatîk bi kar bînin. Lê ger piştgirî neyê kirin û kurd tenê bimînin, rewşa Rojhilata Navîn dê xirabtir bibe, û kaosa li herêmê dê kûrtir bibe.
Encam: Tecrîd Divê Biqede
Kîjan siyaset dê serbikeve, em niha nikarin bibêjin. Hêzên ku li Tirkiyeyê û Rojhilata Navîn demokrasî, aştî û wekheviyê dixwazin, divê berî her tiştî li dijî siyaseta tecrîdê bisekinin. Tecrîda li ser Abdullah Ocalan xizmeta hêzên şer dike. Bêyî Ocalan, rêyên aştîyê nayên vekirin.
Kurd, ku mezintirîn nifûsa bêdewlet a Rojhilata Navîn in, êdî aktorên herî bi bandor in. Peymana antî-kurd xira bûye, û kurd li Tirkiye, Sûriye û herêmê dê rola xwe bidomînin.
Ev axiftin ji aliyê Alî Duran Topuz ve di civîna taybet a Parlamentoya Ewropayê de di 26ê Adara 2025ê de hatiye pêşkêşkirin û ji bo Botan Times hatiye amadekirin.
Ji ber krîza aborî ti xebatkarên daîmî yên Botan Timesê nînin. Murat Bayram bi dildarî weşanê didomîne. Heger hûn bixwazin em li ser pêyan bimînin piştgirîya me bikin. Ji bo piştgirîyê bibin abone. Ji 200 hezar xwendevanên me û 5 hezar şopînerên qenala me ya YouTubeyê li ser hev 500 kes bibin abone em dikarin li ser pêyan bimînin.
Botan Times - sitesinden daha fazla şey keşfedin
Subscribe to get the latest posts sent to your email.
