د ناڤبه‌را دو دیستۆپیایان ده‌: ۱۹۸٤ -۲۰۸٤

ئوتۆپیا، وه‌ک تێگه‌هه‌که‌ یوونانی، وه‌لات و ژیانێن خه‌یالی ته‌مسیل دکه‌. د ئوتۆپیایان ده‌، وه‌که‌ کو تێگه‌ها ئوتۆپیایێ نیشانی مه‌ دده‌، “جهێ کو ل سه‌ر دنیایێ تونه‌یه‌” ده‌ردکه‌ڤه‌ پێشبه‌ری مه‌. جهێن کو په‌رگاله‌که‌ بێقسوور لێ ئاڤا بوویه‌ و جهێن کو مرۆڤ لێ به‌خته‌وار دبن. لێ جوره‌یه‌کی ئوتۆپیایێ هه‌یه‌ کو ژیانه‌که‌ ڕه‌ش و تاری ل به‌ر چاڤێ مه‌ ڕادخه‌: دژ-ئوتۆپیا، ئوتۆپیایا ترسناک ئان ژی دیستۆپیا. گاڤا مرۆڤ ئوتۆپیا و دیستۆپیایان دده‌ به‌ر هه‌ڤ، فه‌رق و جوداهیا د ناڤبه‌را ئارمانجا نڤساندنا وان ده‌ ده‌ردکه‌ڤه‌ پێشبه‌ری مه‌. ئوتۆپیا، ب ئارمانجا به‌خته‌واریا مرۆڤان هاتنه‌ نڤسین و قالا ژیانه‌که‌ “خوه‌ش” دکن. لێ ژ بۆ دیستۆپیایان مرۆڤ نکاره‌ وسا بێژه‌. دیستۆپیا، دخوازه‌ ل سه‌ر تالووکه‌یێن سبه‌رۆژێ، هشیاریه‌که‌ بده‌ مرۆڤان. گاڤا ئه‌م دیستۆپیایان دخوینن، گه‌لۆ ئه‌م ڤان تالووکه‌یان دبینن و فه‌هم دکن؟ ئان ژی ته‌نێ وه‌ک به‌رهه‌مێن خه‌یالی دخوینن و ژ بیر دکن؟ دیستۆپیا ب ڕاستی ژی ته‌نێ قالا خه‌یالان دکه‌؟ گه‌لۆ ئیهتیمال هه‌یه‌ کو ئه‌و ژیانێن ڕه‌ش و تاری یێن د دیستۆپیایان ده‌ تێن قالکرن، ڤه‌گوهه‌رن ڕاستیێ؟ ئان ژی ژخوه‌ ئه‌م د ناڤ دیستۆپیایه‌کێ ده‌ دژین!

ئه‌ده‌بیاتا دیستۆپیک، د ناڤ جووره‌یێن ئه‌ده‌بیاتێ ده‌، جووره‌یه‌کی خورت و گرینگ ئه‌. به‌رهه‌مێن دیستۆپیک، هه‌رچقاس ل سه‌ر خه‌یالان ئاڤا بوبوون ژی، بنگه‌ه و چاڤکانیا خوه‌ ژ ناڤ ژیانا ڕاستین دگرن. د ناڤ به‌رهه‌مێن دیستۆپیک ده‌، پرتووکا گه‌ئۆرگه‌ ئۆروه‌ڵ ئا ب ناڤێ ۱۹۸٤، میناکه‌که‌ گرینگ ئه‌. ئه‌ڤ به‌رهه‌ما کو ئۆروه‌ڵ د سالا ۱۹٤۹ئا ده‌ نڤساندیه‌، قالا سبه‌رۆژا جیهانێ دکه‌. ٦٦ سال پیشتی نڤسینا به‌رهه‌ما ۱۹۸٤ئا، نڤیسکارێ جه‌زاییری، بۆئواله‌م سانسال، پرتووکا ۲۰۸٤ نڤساند و به‌لاڤ کر. سانسال پرتووکا ۲۰۸٤ئێ، د سالا ۲۰۱٥ئا ده‌ نڤسی. ژ سه‌ر ۱۹۸٤ئێ گه‌له‌ک سال ده‌رباسبوبوون. لێ سانسال، وه‌که‌ کو بخوازه‌ بێژه‌، ۱۹۸٤ قالا ژیانه‌که‌ خه‌راب دکر لێ د سبه‌رۆژێ ده‌، ژیانه‌که‌ ژێ خه‌رابتر ل به‌ندا مه‌ یه‌!

د به‌رهه‌مێن ۱۹۸٤ و ۲۰۸٤ئێ ده‌، ئه‌م تۆتالیتاریزمێن خورت و گران دبینن. د هه‌ر دو به‌رهه‌مان ده‌ ئه‌م دبینن کو تۆتالیتاریزم چاوا دکاره‌ ئازادیێ ژ هۆلێ ڕاکه‌، مرۆڤان چاوا کۆنترۆل بکه‌ و ژیانێ چاوا دکاره‌ بخه‌ ناڤ تاریێ. لێ د ناڤ تۆتالیتاریزما ۱۹۸٤ و ۲۰۸٤ئێ ده‌ جوداهیه‌که‌ گرینگ هه‌یه‌. ئۆروه‌ڵ د به‌رهه‌ما ۱۹۸٤ئێ ده‌، قالا تۆتالیتاریزمه‌که‌ مۆده‌رن (!) دکه‌. ل وه‌لاتێ ۱۹۸٤ئێ، ئه‌م شۆپێن چاندا وه‌لاتێن ئه‌ورۆپی دبینن. ژیانه‌که‌ مۆده‌رن، لائیک و سه‌کوله‌ر. لێ بۆئواله‌م سانسال د پرتووکا ۲۰۸٤ئێ ده‌، قالا تۆتالیتاریزمه‌که‌ دینی دکه‌. ئه‌ڤ په‌رگالا کو خوه‌ ل سه‌ر دین و باوه‌ریێ ئاڤا کریه‌، تۆتالیتاریزمه‌که‌ ته‌ئۆکراتیک ده‌ردخه‌ پێشبه‌ری مه‌.

هه‌رچقاس ، د هه‌ر دو به‌رهه‌مان ده‌، ڕێبازا ئیکتیداران ژ هه‌ڤ جودا بن ژی، گاڤا ئه‌م هه‌ر دو به‌رهه‌مان ددن به‌ر هه‌ڤ، ئه‌م گه‌له‌ک تایبه‌تمه‌ندیێن هه‌ڤپار دبینن. د هه‌ر دو به‌رهه‌مان ده‌ ژی ئیکتیدار، ب تونه‌کرنا ئازادیا مرۆڤان، ب کۆنترۆلکرنا ژیانا مرۆڤان دخوازن هه‌قیقه‌ته‌که‌ نوو ئاڤا بکن و ل سه‌ر مرۆڤان فه‌رز بکن. ئه‌ڤ ئارمانج، د پرتووکا ۱۹۸٤ئێ ده‌، ب ڕێیا مه‌کانیزمایا کۆنترۆلێ تێ مه‌شاندن. ب ڕێیا چاڤدێریا ل سه‌ر مرۆڤان، ژیانا مرۆڤ و لاشێ مرۆڤ، تم د بن کۆنترۆلا ئیکتیدارێ ده‌ یه‌. ئا بالکێش ئه‌ڤ ئه‌، کو ئه‌ڤ چاڤدێری نه‌ ته‌نێ ل سه‌ر لاش و ته‌ڤگه‌رێن مرۆڤان ئه‌. فکر و ڕامانێن مرۆڤان ژی تم د بن کۆنتۆلا ئیکتدارێ ده‌ نه‌ و ب ڕێیا مه‌کانیزمایا کۆنترۆلێ، فکرێن ل هه‌مبه‌ری ئیکتیدارێ وه‌ک تالووکه‌یه‌کێ تێن دیتن، ژ هۆلێ تێن ڕاکرن. ئه‌ڤ ڕه‌وش ژی ل سه‌ر مرۆڤان ترسه‌که‌ مه‌زن چێدکه‌ و کۆنترۆلا ئیکتیدار تونه‌به‌ ژی، مرۆڤ خوه‌ ب خوه‌ فکرێن خوه‌ سانسور دکن و ل گۆر ئیکتیدارێ دفکرن.

بۆئواله‌م سانسال ژی وه‌ک گه‌ئۆرگه‌ ئۆروه‌ڵ، قالا په‌رگاله‌که‌ تاری دکه‌. ئه‌ڤ په‌رگالا کو د سالا ۲۰۸٤ئان ده‌ ئه‌م دبینن، ب ڕێیا تۆتالیتاریزمێ ژیانه‌که‌ ته‌ئۆکراتیک ئاڤا کریه‌. دین و باوه‌ری، وه‌ک ئامووره‌که‌ ئۆتۆریته‌ر ل سه‌ر جڤاکێ تێ بکارانین و ب ڤی ئاوایی ئازادیا مرۆڤان ژ هۆلێ تێ ڕاکرن. چاوا کو ئه‌م د به‌رهه‌ما ئۆروه‌ڵ ده‌ شۆپێن چاندا ڕۆژاڤایی دبینن، د به‌رهه‌ما سانسال ده‌ ژی، شۆپێن ڕۆژهلاتی ده‌ردکه‌ڤن پێشبه‌ری مه‌. د ۲۰۸٤ئێ ده‌ ئه‌م دبینن کو جڤاکه‌ک ب ڕێیا دین و باوه‌ریێ تێ برێڤه‌برن، کا ژ ڤه‌گوهه‌رینه‌که‌ چاوا ده‌رباس دبه‌ و ژ ئه‌سلێ خوه‌ چاوا دوور دکه‌ڤه‌. وه‌ک پرتووکا ۱۹۸٤ئێ، د پرتووکا ۲۰۸٤ئێ ده‌ ژی، ئه‌م کۆنترۆله‌که‌ خورت دبینن. و ئه‌ڤ کۆنترۆل دیسا نه‌ ته‌نێ لاش و ته‌ڤگه‌رێن مرۆڤان ئه‌. ژ ئالی هشی ڤه‌ ژی مرۆڤ تێن کۆنترۆلکرن و ب ڤی ئاوایی هشێ مرۆڤان، ئازادیا خوه‌ ته‌سلیمی ئیکتیدارێ دکه‌.

۱۹۸٤ و ۲۰۸٤ ژ بۆ مه‌ چ ئیفاده‌ دکن؟ گه‌لۆ هه‌ما ته‌نێ به‌رهه‌مێن خه‌یالی نه‌؟ ته‌نێ مژارێن ژ مه‌ دوور ئن؟ ئان ژی ته‌نێ پرتووکێن بۆ خوه‌ندن و ژ بیر کرنێ نه‌! گه‌لۆ دیستۆپیایه‌ک دکاره‌ ڤه‌گوهه‌ره‌ ڕاستیێ؟ گه‌لۆ ئه‌م دکارن ببن کاراکته‌رێن ناڤ ڤان دیستۆپیایان؟ ئان ژی، ژخوه‌ ئه‌م د ناڤ ده‌ نه‌!

Ji ber krîza aborî ti xebatkarên daîmî yên Botan Timesê nînin. Murat Bayram bi dildarî weşanê didomîne. Heger hûn bixwazin em li ser pêyan bimînin piştgirîya me bikin. Ji bo piştgirîyê bibin abone. Ji 200 hezar xwendevanên me û 5 hezar şopînerên qenala me ya YouTubeyê li ser hev 500 kes bibin abone em dikarin li ser pêyan bimînin.