جەگەرخوین – ١٠٠ سالیا ژیانا ھونەری

جەگەرخون (١٩٠١-١٩٨٤) یەک ژ وان ھەلبەستڤانێن کوردیێن ناڤدار تێ ھەسبین کو د سەدسالا ٢٠ان دە ژییایە. د ناڤ ڤان سالان دە وی ب قاسی ٨ دیوانێن ھەلبەستان ئامادە کرنە و ل جیھێن جودا وەک شام، بەیرووت، ستۆجکھۆلم، ستەمبۆل و ئامەدێ وەشاندنە. د وارێ زمان، دیرۆک و فۆلکلۆرا کوردی دە ژی ب دەھان پرتووک نڤیسینە. ئەو د ھەڤپەیڤینەکێ دە دییار دکە کو وی د سالا ١٩٢٤ان دە دەست ب نڤیسینا ھەلبەستان کریە: “سالا ١٩٢٤ان من دەست ب ھەلبەست نڤیساندنێ کر. ئیترافەکێ ژی بکم باشە…ئەڤ سال دەستپێکرنا وەلاتپارێزیا منە ژی.. سالێن ئەول، د ھەلبەستا من دە تەما میڵی و وەلاتپارێزی گران بوون…” (بنێرە: رۆژا وەلات، نر ١٢، ١٩٧٨). من بەری چەند مەھان بال کشاندبوو سەر ڤێ مژارێ: “ئەڤ یەک نیشان ددە کو ئیسال ١٠٠-سالیا نڤیسکاریا ھەلبەستڤانێ مەزنە، دڤێ ئەو ب شاھی و ب ھەلبەستێ بێ پیرۆزکرن و بێ ببیرانین” (@ رالاکۆم ١٩-٣-٢٠٢٤). ناڤ، سال و جیھێن چاپبوونا ڤان ھەر ٨ دیوانێن وی، ل ژێر ھن تشتان، ژ مە خوەندەڤان رە دبێژن و ھەروھا ب شەماتیک سەرپێھاتیا ١٠٠ سالیا ژییانا ھونەرییا جەگەرخون ژی پێشکێشی مە دکن. پێشگۆتنێن ھەر دیوانەکێ ژ ئالیێ کەسایەتیکی کورد ڤە ھاتیە نڤیسین:

دیوانا یەکەم: پریسک و پێتی، ١٩٤٥، شام

دیوانا دوەم: سەورا ئازادی، ١٩٥٤، شام

دیوانا سیەم: کیمە ئەز؟، ١٩٧٣، بەیرووت

دیوانا چارەم: رۆناک، ١٩٨٠، ستۆجکھۆلم

دیوانا پێنجەم: زەند-ئاڤستا،١٩٨١، ستۆجکھۆلم

دیوانا شەشەم: شەفەق،١٩٨٢، ستۆجکھۆلم

دیوانا ھەفتەم: ھێڤی، ١٩٨٣، ستۆجکھۆلم

دیوانا ھەشتەم: ئاشتی، ١٩٨٥، ستۆجکھۆلم

ئەو ھەلبەستێن کو ب ھەستێن نەتەوی ھاتنە نڤیسین ژ ئالیێ کوردان ڤە گەلەک ھاتنە ھەزکرن. ھن ژ وان بوونە ستران، ژ ئالیێ سترانبێژ و ھونەرمەندێن کورد ڤە ھاتنە گۆتن، د ھەر مالەکە کوردان دە ب سالان ھاتنە گوھدارکرن و ھەزکرن. ئەو وەک مارش، سترانێن تەکۆشینێ فۆنکسییۆن و رۆلێن جودا ژی لیستنە. دەما گلی ژ پرسا یەکتیێ و یەکبوونا کوردان تێ ڤەکرن، تاڤلێ ئەڤ رێزێن وی تێن بیرا ھەر کوردەکی وەلاتپارێز و نەتەوپارێز: “ئەگەر ئەم نەبنە یەک، ئەمێ ھەرن یەک ب یەک“. من گەلەک ھەول دا، دا بزانبم ڤان رێزان د کیژان بەرھەم و نڤیسا وی دە جیھ گرتنە، لێ ئەز د ڤی واری دە بسەرنەکەتم، ئەگەر کەسەک بزانبە و من ژێ ئاگاھدار بکە ئەزێ گەلەک کێفخوەش ببم. کورد د دەمێن دژوار دە وەک تێ زانین گەلەک ھەوجەداری ڤان گۆتنێن زێرین و رێنیشاندار مانە. د فۆلکلۆرا کوردی دە ژی ئەم راستی شۆپێن ڤێ پرسا گرنگ تێن، وەک ڤێ گۆتنا پێشیا: “یەک یەکە، دودو کۆمەکە”… د کلامێن کوردی دە ژی ڤێ مژارێ جیھ گرتیە: “ئەڤا نە شەرێ ھەسەنانە، نە شەرێ ھەیدەرانە، نە شەرێ جیبرانە نە شەرێ دۆزدە باڤێ ئەشیرانە” (شاکرۆ، ژ کلاما فەرزەندە بەگ).

د دەربارێ ژییانا مالباتا جەگەرخون دە رۆژ ب رۆژ ھن ئاگاھی و زانیاریێن نوو دەردکەڤن ھۆلێ. دەما ھونەرمەندێ ناڤدار ئارامێ تیگران د سالا ١٩٦٦ان دە لگەل ئەندامێن مالباتا خوە کۆچی ئەرمەنیستانێ دکە، نووچەگیھانێ رێیا تەزە پێ رە ھەڤپەیڤینەکە ب کوردی دکە. مالباتا ئارامێ تیگران و مالباتا جەگەرخون ل قامشلۆ جینارێن ھەڤ بوونە. د بەشەکە ڤێ ھەڤپەیڤینا دیرۆکی دە ل سەر ڤان دەمێن بھوری و ڤێ جینارتیا خوەش تشتنە بالکێش تێن گۆتن (رێیا تەزە، ٣-٨-١٩٦٦). ئەڤ بیرانین ب چەند نۆتێن من د رۆژنەمەیا ئاگۆسێ دە ژی ھاتنە وەشاندن. نھا ئەم گوھ بدن ھایک (برایێ ئارامێ تیگران) و داییکا وان ئەزنیڤێ:

“– وەڵە برا، مە ب کۆما خوە پار دەواتا کورێ شاییرێ کوردا جەگەرخوینە کەسرادا لیست، – ھایک دبێژە- تەمامییا قامووشلیێ ھاتە تەماشا وێ داوەتێ. جەگەرخوین جینارێ مەیی لاپی نێزیک بوو. شەڤ و رۆ ئەم و ئەو مالا ھەڤدو بوون، کەھلا ژنا وی مەرا مینانی خوووشکا بوو، لێ سینەما قیزا وی بەر چەڤێ مە مەزن بوو.

– جەگەرخوین گەلەکی ژ ئارام ھز دکر، دبر کێلەکا خوە ددا روونشتاندنێ و ئارام ژێ را ب سەھەتا دسترا. –ئازنیڤ گلیێ کور ددە تامکرنێ.

– ھەتانی نھا ژی ئەز پێشکێشا جەگەرخوین مینانی رۆنایا چەڤێ خوە خوەیی دکم،- ماریام ھۆڤھاننیسیانا جینارا وان دبێژە، – ئەوی تەمامییا شێرێ خوە ل مالا مە ماشینکێ خستنە و مە گەلەک جارا ئەو ژ قەزییاێ خلاز کرنە. نە کو تەنێ مالا مە و مالا جەگەرخوین ھەڤرا ھا بوون، لێ تەمامییا کورد و ئەرمەنیێد قامووشلیێ ھەڤرا مینانی برا بوون” (ئەز تێکلی دەڤۆکا رۆژنامەیا رێیا تەزە نەبووم).

جەگەرخون ژی د سالا ١٩٧٩ان دە لگەل ئەندامێن مالباتا خوە کۆچی سوێدێ دکە. ئەڤ ھاتنا وی د ناڤ کوردێن سوێدێ و ھەموو کوردێن ئەورۆپایێ دە دبە باییسێ کێفخوەشی و شاھییەکە مەزن. کورد وی وەک مەزن، سەرەک و باڤێ خوە دبینن. ئەو ددە پێشیا ڤان کوردێن ل دوورەوەلاتیێ، دبە ھێزەکە رووھانی ژ بۆ وان. چاوا تێ زانین پشتی ھاتنا جونتا لەشکەری ل ترکیێ (١٩٨٠) د ڤان سالان دە رەوشا کوردێن باکور بەر ب خرابیێ ڤە دچە. جەگەرخون ھم ل ھەمبەری ڤێ جونتایێ و ھم ژی زۆردەستیێن ل سەر گەلێ کورد دەنگێ خوە بلند دکە، دەردکەڤە مەیدان و کۆلانان. ئەڤ مەرجێن دژوار رۆلا “باڤێ کوردان” ددە جەگەرخون. ئەو ل سوێدێ دبە ئاڤۆکاتێ زمانەکی قەدەخەکری و جان ددە ڤی زمانی.

ئەز د سالا ١٩٨٣یی دە، سالەکێ بەری کۆچکرنا جەگەرخون ئەز ھاتم سوێدێ. پاشێ ئەز گەلەک جاران راستی ڤی ھەلبەستڤان و مەزنێ کورد ھاتم. من ئەندامێن مالباتا وی ژی ناس کرن. ئەڤ ناسین ژ بۆ من بوو کێفخوەشیکە مەزن. ئەو ل تاخا تەنستایێ دما، ئەز ل تاخا رینکەبی دمان. ل ڤان تاخێن کو گەلەک کورد لێ دمان، گەلەک نێزیکی ھەڤ بوون، وەک تاخێن بیانیان، خەریبان ھاتبوون ناسین. جارنا وی ژ من پرسا کوردێن قەرسێ، سەرھەدێ دکر. جارەکێ من سینۆرێ سەرھەدێ ھەتا قەرسێ درێژ کر. وی گۆت: “نا، ھەرە ژۆرێ، ھەتا باتوومێ ھەرە، دڤێ ژ مە رە دەرییەکی دەرکەتنێیێ بەھرێ ھەبە!”

جەگەرخون د سالا ١٩٨٤ان دە وەفات کر، ھەمان سالێ ھونەرمەندێ مەزن یلماز گونەی ژی ژ ناڤ مە کۆچ دکە. کوردێن ئەورۆپایێ، مرۆڤ دکارە بێژە کو دەمەکە درێژ ستووخار و سێوی مان. دەما جەگەرخون وەفات کر، رۆژا دن مە ل وێ تاخا ئەو لێ دما (تەنستا) جڤینەکە بیرانینێ ئامادە کر. من ب گۆتارەکە کورت خاتر ژ ڤی مرۆڤێ گرانبھا خوەست. وێنەیەکی ڤێ جڤینێ کو د ئالبووما من دە ھەیە، نیشان ددە کو ل کێلەکە من ھەر دو کورێن جەگەرخون، کەسرا و ئازاد روونشتنە. دەما جەگەرخون وەفات دکە، کورد بەدەنا وی دشینن باژارۆکێ قامشلۆ. رۆژنامایەکە سوێدی ڤێ کۆچا وی وھا تینە زمان: “ھەلبەستڤانەک ڤەدگەرە چییایێن خوە” (ئافتۆنبلادەت، ٤-١١-١٩٨٤). ب ڤی ئاوایی جەگەرخون بوو پەرچەیەکی دیرۆکا مەیا کوردێن سوێدێ ژی.

د چاپەمەنیا سوێدی دە جەگەرخون وەک “ھەلبەستڤانێ نەتەوی” (ناتۆانلپۆەت)یێ کوردان ھاتیە ناساندن. د ڤان رۆژنامەیان دە ناڤێ وی ژی ھەرتم ب ستیلا “جەگەر-خون” ھاتیە نڤیسین. رۆژنامەیێن سوێدی واتەیا ناڤێ وی ب ڤی ئاوایی وەرگەراندنە سوێدی: “دلێ کو خوین ژێ تێ” یان ژی “دلبخون”. قالا جەگەرێ (پشک و کەزەوێ نەکرنە). دەما ناڤێ جەگەرخون دبھیسم و دبینم پەیڤا “کەزەوپەرتی” تێ بیرا من. د سالێن بھوری دە ئێش و کەدەر، دەرد و کولێن کوردان خەلاس نەدبوون، ژ دەڤێ مرۆڤان ھەر تم ئەڤ ھەر سێ گۆتن دەردکەتن: “کەزەوا من پەرتی!”. یەک ژ ڤان ژی شێخمووس ھەسەن بوویە کو ناڤەکی نوو (مەھلەس) ل خوە دکە: جەگەرخون.

ھەلبەستڤانێ ناڤدار وەک ل ژۆرێ ژی مە دییار کر د سالا ١٩٢٤ان دە دەست ب نڤیساندنا ھەلبەستان کریە. ئیرۆ ئەم لێ دنێرن ١٠٠ سال ل سەر ڤێ گاڤا پێشین رە دەرباس بوونە. ب ڤێ نڤیسا کورت من خوەست بالا خوەندەڤانێن بۆتان تمەس بکشینم سەر ڤێ ژییانا رەنگین.

Ji ber krîza aborî ti xebatkarên daîmî yên Botan Timesê nînin. Murat Bayram bi dildarî weşanê didomîne. Heger hûn bixwazin em li ser pêyan bimînin piştgirîya me bikin. Ji bo piştgirîyê bibin abone. Ji 200 hezar xwendevanên me û 5 hezar şopînerên qenala me ya YouTubeyê li ser hev 500 kes bibin abone em dikarin li ser pêyan bimînin.